پارادوکس بلوغ در بوم سازگان‌های نوآوری زنجیره صنایع نفتی ایران

جنگل کهنسالی را تجسم کنید در اوج بلوغ زیستی که سایبان‌های به‌هم‌پیوسته و تنه‌های ستبرش ظاهری تسخیرناپذیر دارند، اما با انسداد نور در لایه‌های زیرین و انحصار منابع خاک در چنگ درختان دیرپا، مجالی برای جوانه‌زدن بذر نویی باقی نمانده است. این تصویری استعاری از بلوغ اکوسیستم‌های نوآوری است که نشان‌دهنده‌ یک پارادوکس بنیادین است: رسیدن به بلوغ که معمولاً غایت سیاست‌های توسعه پنداشته می‌شود، می‌تواند آغاز رکود، سختی ساختار و حتی زوال باشد. از این‌رو سیاستگذار نباید بلوغ را مقصد نهایی بداند، بلکه باید آن را به‌مثابه یک نقطه‌ ‌گذار و حتی یک ریسک مدیریت کند. بر این اساس، شناسایی ویژگی‌های مرحله‌ بلوغ و ارزیابی سطح بلوغ اکوسیستم، ضرورتی راهبردی می‌یابد.
از آن‌جا که بوم­سازگان نوآوری مفهومی چندبعدی است، برای ارزیابی بلوغ آن نیز می‌بایست ابعاد گوناگون را در نظر گرفت. شش بعد ارزیابی بلوغ اکوسیستم نوآوری که با الهام از بوم‌شناسی زیستی شناسایی شده اند، عبارتند از: «جریان‌های ارزش»، «ساختار اکوسیستم»، «وضعیت بازیگران»، «چرخه نوآوری»، «فشار رقابت» و «سلامت اکوسیستم». بر اساس این شش بُعد، بلوغ اکوسیستم نوآوری نه صرفاً رشد کمی یا توسعه‌ فیزیکی زیرساخت‌ها، بلکه حاصل تعادل پویای میان خلق، تبادل و بازتولید ارزش در شبکه‌ای خودسازمان‌ده است.
بررسی بلوغ چهار بوم­سازگان نوآوری «نفت»، «گاز»، «پالایش» و «پتروشیمی» ایران در پنج سطح «آغازین»، «کنترل‌شده»، «ساخت‌یافته»، «کارآمد» و «بهینه»، نشان می‌دهد که اکوسیستم‌های نوآوری دو صنعت نفت و گاز در سطح ً«کنترل‌شده»، اکوسیستم نوآوری پالایش در سطح «آغازین» و اکوسیستم نوآوری پتروشیمی در وضعیت «ساخت‌یافته» قرار دارند. بدین ترتیب می‌توان بلوغ این چهار بوم­سازگان نوآوری را در  زنجیره ارزش نفت و گاز و در  ۳ بخش بالادست، میان‌دست و پایین‌دست بررسی کرد:   
در بخش بالادست، اگرچه هر دو بوم­سازگان نوآوری نفت و گاز در سطح «کنترل‌شده» ارزیابی شده‌اند اما تفاوت در خاستگاه تاریخی و زمان‌بندی مواجهه با شوک‌های برون‌زا (تحریم‌های بین‌المللی)، دو الگوی ناهمسان از بلوغ را رقم زده است: صنعت نفت با قدمتی بیش از یک قرن، توسط شرکت نفت انگلیس و ایران و با رویکردی استعماری پایه‌گذاری شد که از منظر تکامل نهادی، زیرساخت‌های فنی و نظام اداری این صنعت را بسیار زودتر از گاز شکل داد. در نقطه مقابل، اکوسیستم گاز پدیده‌ای متأخرتر و تا حد زیادی محصول دهه‌های پس از انقلاب اسلامی است که در کوره مگاپروژه‌هایی چون پارس جنوبی و تاب‌آوری در برابر تحریم‌ها آبدیده شده است. از این‌رو، اگرچه هر دو صنعت تحت تأثیر شدید فشارهای تحریمی قرار داشته‌اند، اما مرحله‌ای از چرخه عمر اکوسیستم که تحریم‌ها در آن ظاهر شدند، نقشی حیاتی در تعیین سرنوشت فناورانه آن‌ها ایفا کرد. همین منطق تاریخی و تجربی تبیین می‌کند که چرا صنعت نفت در بعد ساختار اکوسیستم نمره بالاتری کسب کرده و در مقابل، صنعت گاز به دلیل پویایی‌های ناشی از یادگیری فناورانه درون‌زا، در پویایی نوآورانه دست بالاتر را نسبت به نفت دارد.
در بخش میان‌دست، بوم­سازگان نوآوری پالایش و پخش به‌عنوان یکی از کم‌تحرک‌ترین و کم‌پویا‌ترین حلقه‌های زنجیره ارزش انرژی کشور، با پدیده‌ای روبه‌روست که می‌توان آن را تثبیت در حداقل پویایی نامید. این حلقه با تمرکز صرف بر بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود و مدیریت هزینه و در همگرایی با ماهیت ذاتاً کم‌تحول فناوری‌های پالایشگاهی مانع از شکل‌گیری تحولات فناورانه ریشه‌ای شده‌است. علاوه بر این، واگذاری به نهادهای شبه‌دولتی مصون از رقابت و مشمول قیمت‌گذاری دستوری، انگیزه‌های نوآوری تحول‌آفرین را عقیم گذاشته است.
در نقطه مقابل و در بخش پایین‌دست، بوم­سازگان پتروشیمی به‌عنوان جوان‌ترین و سریعترین‌ رشد بخش زنجیره، تبلور هم‌افزایی میان فشار بازارهای صادراتی و تکثر بازیگران است. حضور هلدینگ‌های متعدد و تنوع سبد محصولات، پویاترین و متعادل‌ترین سطح عملکردی را در میان صنایع انرژی کشور رقم زده است.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که بلوغ نوآوری در بخش‌های مختلف زنجیره‌ ارزش نفت و گاز ناهمگون و نامتوازن است؛ از این‌رو، اعمال سیاست‌های همسان و یکپارچه برای زنجیره‌ای با سطوح بلوغ ناهمسان، نه‌تنها ناکارآمد، بلکه چه‌بسا آسیب‌زا خواهد بود.
از سوی دیگر، بلوغ اکوسیستم‌های نوآوری پدیده‌ای «وابسته به مسیر» و تابعی از ریشه‌های تاریخی، بستر نهادی و نوع مواجهه با تکانه‌های فناورانه و سیاسی است؛ به بیان دیگر، بلوغ نه حاصل یک رشد خطی ازپیش‌تعیین‌شده، بلکه برآیند پویای نیروهای سازنده و بازدارنده درون اکوسیستم در بستر زمان است.
با این همه، نباید از یاد برد که مسئله اصلی سیاست‌گذار، «بیشینه‌سازی بلوغ» نیست، بلکه «زنده‌نگه‌داشتن ظرفیت تجدید پس از بلوغ» است. این امر مستلزم گذار بنیادین از راهبردهای رشد‌محور به راهبردهای ناظر بر تجدیدشوندگی است. جنگلی که تنها به حفظ و صیانت از درختان کهنسالش بسنده کند، سرانجام به بستری بدل خواهد شد که هیچ نهال نویی در آن مجال جوانه‌زدن نمی‌یابد؛ سیاست خوب، سیاستی است که پیش از رسیدن به آن نقطه، بذر تجدید را کاشته باشد