انجمن مدیریت فناوری و نوآوری ایران سیاست علم و فناوری 20080840 19 2 2026 06 22 Regulatory Approaches to Generative Artificial Intelligence Inventions: A Comparative Analysis and Lessons for Iran’s Legal System رهیافت‌های تنظیم‌گری اختراعات هوش مصنوعی مولد: تحلیل تطبیقی و آموزه‌ها برای نظام حقوقی ایران 1 16 14189 10.22034/jstp.2026.12199.1998 FA ابراهیم رهبری استادیار گروه حقوق تجارت بین‌الملل و حقوق مالکیت فکری و فضای مجازی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران سید مصطفی مشکات دانشجوی دکتری حقوق تجارت و سرمایه‌گذاری بین‌المللی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 12 24 With the rapid expansion of artificial intelligence (AI) innovations and inventions — particularly generative systems — traditional patent regimes have been confronted with fundamental challenges in adapting their classical concepts, including clarifying the role of the human inventor, assessing novelty and inventive step, determining appropriate standards for technical disclosure, and ensuring legal certainty in the registration and protection of AI-based inventions. In this context, exclusive reliance on traditional intellectual property frameworks proves insufficient to address the dynamic nature of AI-driven innovation. This study employs an analytical-comparative methodology to examine various regulatory approaches to AI-related inventions and to assess the current state of Iran's legal system. The research encompasses a review of relevant literature, international policy instruments — including the 2023 OECD report — and an examination of laws and regulatory models in the European Union and other leading jurisdictions. The findings indicate that neither soft law nor hard law regulatory models, taken in isolation, are capable of fully addressing the legal challenges posed by AI-based inventions. By contrast, hybrid approaches — particularly those incorporating the regulatory sandbox as a policy-institutional tool within a hybrid-sectoral framework — offer a viable means of balancing innovation promotion, legal certainty, and technological risk management. Accordingly, this article proposes that Iran's legal system adopt a hybrid-sectoral model incorporating regulatory sandboxes, which — while avoiding hasty legislation — would enable the gradual testing and refinement of patent policies in the field of AI and enhance the legal system's responsiveness to technological developments. با گسترش شتابان نوآوری‌ها و اختراعات هوش مصنوعی، به‌ویژه سامانه‌های مولد، نظام‌های سنتی حق اختراع با چالش‌های بنیادینی در زمینه انطباق مفاهیم کلاسیک خود مواجه شده‌اند؛ چالش‌هایی از جمله تبیین نقش مخترع انسانی، احراز جدیدبودن و گام ابتکاری، نحوه افشای فرآیند فنی و ایجاد قطعیت حقوقی برای ثبت و حمایت از این اختراعات. در این بستر، اتکای صرف به چهارچوب‌های سنتی حقوق مالکیت فکری، پاسخگوی ماهیت پویای ابداعات هوش مصنوعی نیست. پژوهش حاضر با استفاده از روش تحلیلی- تطبیقی، رهیافت‌های مختلف تنظیم‌گری در حوزه اختراعات هوش مصنوعی را بررسی کرده و وضعیت نظام حقوقی ایران را آسیب‌شناسی می‌کند. مطالعه شامل مرور ادبیات، اسناد سیاستی بین‌المللی مانند گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) ۲۰۲۳ و بررسی قوانین و الگوهای تنظیم‌گری در اتحادیه اروپا و کشور‌های پیشرو است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هیچ‌یک از الگوهای تنظیم‌گری نرم یا سخت، به‌تنهایی قادر به پاسخگویی کامل به چالش‌های حقوقی اختراعات هوش مصنوعی نیستند؛ در حالی که رویکردهای ترکیبی، به‌ویژه با بهره‌گیری از ابزار سیاستی-نهادی سندباکس تنظیم‌گری در دل رهیافت ترکیبی-بخشی، امکان ایجاد توازن میان حمایت از نوآوری، حفظ امنیت حقوقی و مدیریت ریسک‌های فناورانه را فراهم می‌آورند؛ بر این اساس، مقاله پیشنهاد می‌کند که نظام حقوقی ایران با اتخاذ یک مدل ترکیبی- بخشی با استفاده از ابزار سندباکس تنظیم‌گری، ضمن پرهیز از تقنین شتاب‌زده، زمینه آزمون و اصلاح تدریجی سیاست‌های نظام حق اختراع در حوزه هوش مصنوعی را فراهم سازد و پاسخگویی نظام حقوقی به تحولات فناورانه را ارتقا دهد. https://jstp.nrisp.ac.ir/article_14189_df8ccf878ca4e800a1a3ca67cd16231d.pdf