نسخه متنی مقاله

رهیافت تلفیقی جامعه شناسی علم به مهاجرت نخبگان با تاکید بر جامعه ایران

اطلاعات مقاله:
نویسندگان:
  • محمد توكل

    استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران
  • ایمان  عرفان منش

اطلاعات تماس:
  • محمد توكل

    Affiliation: استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران
    آدرس محل کار:
    تلفن محل کار:
    فکس:
    پست الکترونیک:
  • ایمان  عرفان منش

    Affiliation:
    آدرس محل کار:
    تلفن محل کار:
    فکس:
    پست الکترونیک:
متن:

یکی از کاربردهای جامعه شناسی علم به عنوان شاخه ای تخصصی از جامعه شناسی معرفت، پرداختن به تأثیر و تأثر میان جامعه و علم(به ویژه مسائل جامعه شناختی نهاد علم) است. این مقاله، ضمن مرور برخی آمارهای مرتبط با مهاجرت نخبگان در ایران و جهان و همچنین ارائه سنخ شناسی این مهاجرت ها، تلاش میکند با استفاده از روش پژوهش اسنادی و تحلیل مجدد آماری و با رویکرد تلفیقی جامعه شناسی علم، به تحلیل مسأله مهاجرت نخبگان بپردازد. برخی از مهمترین یافتههhی نظری مقاله عبارتند از: 1 (علیرغم افزایش سهم تولید علم و پیشرفته ای علمی کشور، آمار مهاجرت نخبگان ایرانی همچنان بالاست؛ 2 ( در پرتو تأثیر متقابل جامعه و نهاد علم، 10 سنخ از مهاجرت نخبگان ایرانی قابل کشف و شناسایی است؛ 3 (بر اساس بینش مندرج در جامعه شناسی علم، ضرورت دارد به مصادیق تأثیر هنجارهای اجتماعات علمی بر نخبگان، تأثیر ساختارها و هنجارهای اجتماعی-اقتصادی بر فعالیت های علمی، نقش شبکه های ارتباطی محققان و نقش ساختارهای اجتماعی و شناختی توجه شود. رهیافت تلفیقی در تحلیل خود، همزمان به دو مؤلفه عاملیت و ساختار توجه دارد. 

رفرانس :

[1] توکل، محمد. (1389). جامعه­شناسی علم. تهران: جامعه­شناسان. صص 24و 193-196و204و205.

[2] معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت کار و امور اجتماعی. (1382). اثرات مهاجرت نیروی کار متخصص بر توسعه اقتصادی کشور. تهران: وزارت کار و امور اجتماعی.

[3] MacKay, D. I. (1969). Geographical mobility and the brain drain: a case of Aberdeen University graduates, 1860-1960. Allen & Unwin.  p 32.

[4] لوکاس، دیوید و میر، پاول. (1384). درآمدی بر مطالعات جمعیتی. ترجمه حسین محمودیان. تهران: دانشگاه تهران. صص 159و255.

[5] نوکاریزی، محسن. (1383). جغرافیای فرار مغزها و تأثیر آن بر جریان اطلاعات. کتابداری و اطلاع‌رسانی. شماره 27. صص27و28.

[6] نراقی، احسان. (1350). جامعه، جوانان، دانشگاه: دیروز، امروز، فردا. تهران: فرانکلین. صص 188-190.

[7] کاظمی­پور، شهلا. (1390). «مهاجرت»، گزارش وضعیت اجتماعی ایران. تهران: مؤسسه رحمان. ص402.

[8] قانعی­راد، محمد امین. (1383). توسعه ناموزون آموزش عالی، بیکاری دانش­آموختگان و مهاجرت نخبگان. رفاه اجتماعی. شماره 15. صص 167و208.

[9] صادقی، عباس و افقی، نادر. (1384). نقش دانشگاه­ها در کاهش مهاجرت نخبگان. رهیافت. شماره 36. صص 22-30.

[10] جاودانی، حمید. (1384). بررسی عوامل داخلی تقویت‌کننده فرآیند خروج نخبگان علمی از کشور. فرآیند مدیریت و توسعه. شماره 62. صص 36-47.

[11] صالحی عمران، ابراهیم. (1385). بررسی نگرش اعضاء هيأت‌علمی نسبت به علل مهاجرت نخبگان به خارج از کشور. نامه علوم اجتماعی. شماره 28. صص 56-81.

[12] فرتوک­زاده، حمیدرضا و اشراقی، حسن. (1387). مدل­سازی دینامیکی پدیده مهاجرت نخبگان و نقش نظام آموزش عالی در آن. پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی. شماره 50. صص 139-175.

[13] فکوهی، ناصر و ابراهیمی، مرضیه. (1388). دایاسپورای علمی ایرانی و نقش آن در بومی­سازی علوم اجتماعی در ایران. مطالعات اجتماعی ایران. شماره 5. صص 111-138.

[14] شاه­آبادی، ابوالفضل؛ سپهردوست، حمید و جامه­بزرگی، آمنه. (1391). تأثیر حمایت از حقوق مالکیت فکری بر مهاجرت نخبگان از کشورهای منتخب در حال توسعه و توسعه‌یافته. سیاست علم و فناوری. شماره 17. صص 87-98.

[15] Meyer, J. B., & Brown, M. (1999). Scientific diasporas: A new approach to the brain drain. Management of Social Transformations (MOST) Programme.

[16] Saxenian, A. (2005). From brain drain to brain circulation: Transnational communities and regional upgrading in India and China. Studies in comparative international development, 40(2), 35-61.

[17] Meyer, J. B., & Wattiaux, J. P. (2006). Diaspora knowledge networks: vanishing doubts and increasing evidence. International Journal on Multicultural Societies, 8(1), 4-24.

[18] Sajjad, N. (2011). Causes and Solutions to Intellectual Brain Drain in Pakistan. Dialogue, 6(1), pp 31-55.

[19] Gupte, M., & Jadhav, K. (2014). THE CONCEPT OF REVERSE BRAIN DRAIN AND ITS RELEVANCE TO INDIA. Abhinav-International Monthly Refereed Journal Of Research In Management & Technology (Online ISSN 2320-0073), 3(1), 83-87.

[20] Blume, S. S. (1977). Perspectives in the sociology of science. John Wiley & Sons: New York.

[21] Bailey, K. D. (1994). Methods of Social Research. New York: The Free Press.

[22] McCulloch, G. (2005). Documentary Research in Education, History and the Social Sciences. London and New York: Routledge Falmer.

[23] Prior, L. (2003). Using documents in social research. Sage.

[24] Ahmed, J. U. (2010). Documentary research method: New dimensions. Industrial Journal of Management & Social Sciences, 4(1), 1-14.

[25] کوپر، هریس ام. (1385). پژوهش ترکیبی: راهنمای بررسی متون پژوهشی. ترجمه محمدعلی حمید رفیعی. تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.

[26] گیدنز، آنتونی. (1382). جامعه­شناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نشر نی. ص 734.

[27] ببی، ارل. (1388). روش­های تحقیق در علوم اجتماعی. جلد 2. ترجمه رضا فاضل. تهران: سمت. صص 670و671.

[28] Skeldon, R. (1992). International migration within and from the East and Southeast Asian region: a review essay. Asian and Pacific Migration Journal, 1(1), 19-63.

[29] طیبی، سید کمیل؛ عمادزاده، مصطفی و رستمی، هاجر. (1390). اثر فرار مغزها بر رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه. پژوهش­های رشد و توسعه اقتصادی. شماره 2. صص 71-94.

[30] Tavakol, M. (2011). Brain drain: problems and solutions. Islamic Perspective. Volume 8, pp 161-171.

[31] Ozden, C. (2006). Brain drain in Middle East and North Africa. Population Division Department of Economic and Social Affairs. UN.

[32] Bosch, X. (2003). Brain drain robbing Europe of its brightest young scientists Money and independence lure young researchers to the USA, scientists say. The Lancet, 361(9376), 2210-2211.

[33] Cabieses, B., & Tunstall, H. (2012). Immigrant health workers in Chile: is there a Latin American" brain drain"?. Revista Panamericana de Salud Pública, 32(2), 161-167.

[34] ابراهیم‌آبادی، حسین. (1379). مهاجرت نخبگان. تهران: معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (دفتر مطالعات و برنامه­ریزی فرهنگی و اجتماعی). ص 4.

[35] محسنی تبریزی، علی­رضا و عدل، ماندانا. (1386). بررسی عوامل روان­شناختی اجتماعی مؤثر بر تمایل اعضاء هيأت‌علمی دانشگاه­های شهر تهران به مهاجرت به خارج. نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران. شماره 4. صص 70-98.

[36] Torbat, A. E. (2002). The brain drain from Iran to the United States. The Middle East Journal, 272-295.

[37] قلی­پور، رحمت‌اله و حسام‌پور، فرحناز. (1386). تحلیل اجتماعی فرار مغزها. تهران: پژوهشکده تحقیقات استراتژیک. ص 93.

[38] یگانگی، اسماعیل. (1381). مهاجرت بزرگ ایرانیان. تهران: علم. ص 476.

[39] ایمان، مریم. (1382). مشکل زبان: ایرانیان مقیم واشنگتن. خلاصه مقالات همایش گفتمان جوانان اندیشمند ایرانی داخل و خارج کشور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. ص 29.

[40] علاء‌الدینی، پویا و امامی، یحیی. (1384). جهانی­شدن، مهاجرت و فقر در ایران. رفاه اجتماعی. شماره 18. صص 169-200.

[41] www.businessweek.com/articles/2014-05-08

[42] http://www.dhs.gov/immigration-statistics

[43] عرفان­منش، ایمان و توکل، محمد. (1393). فراتحلیل کیفی مقالات علمی ناظر بر مسأله فرار مغزها در ایران. بررسی مسائل اجتماعی ایران. شماره 1. صص 45-75.

[44] عرفان­منش، ایمان. (1392). بازنمایی الگوهای خانواده و مناقشات گفتمانی آنها در ایران. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد رشته جامعه­شناسی. دانشگاه تهران. صص 97-99.

[45] چلپی، مسعود. (1392). بررسی تجربی نظام شخصیت در ایران. تهران: نی.

[46] Katouzian, H. (2003). Iranian history and politics: The dialectic of state and society. London: Routledge Curzon.

[47] توکل، محمد. (1390). جامعه­شناسی تکنولوژی. تهران: جامعه‌شناسان. ص 199.

[48] اسدآبادی، سیدجمال‌­الدین. (1379). مجموعه رسائل و مقالات. به کوشش سیدهادی خسروشاهی. تهران و قم: کلبه شروق. ص 125.

[49] عرفان­منش، ایمان و جمشیدیها، غلامرضا. (1393). رابطه علوم انسانی اجتماعی با گفتمان و الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت. معرفت فرهنگی اجتماعی. شماره 20. صص 5-24.

[50] عرفان­منش، ایمان و صادقی فسایی، سهیلا. (1392). تحلیل جامعه‌شناختی تأثیرات مدرن­شدن بر خانواده ایرانی و ضرورت تدوین الگوی ایرانی اسلامی. زن در فرهنگ و هنر. شماره 1. صص 61-82.

[51] مطهری، مرتضی. (1387). مجموعه آثار. جلد 6. قم: صدرا. ص240.

[52] خلیلی، رضا. (1380). مهاجرت نخبگان در عصر اطلاعات: بازاندیشی در فرصت­ها، تهدیدها و راه­کارها. مطالعات راهبردی. شماره 14، صص 573-593.

[53] بشیریه، حسین. (1373). یکسان­سازی، یکتاانگاری، دیالکتیک تاریخی و مسائل توسعه سیاسی در ایران. فرهنگ توسعه. شماره 17. ص 4.